Bij de overheid komt hoog-risico AI vooral via vier ingangen binnen.
Toegang tot voorzieningen, rechtshandhaving, migratie en rechtsbedeling staan alle vier in Bijlage III. Daar bovenop komen een verplichte grondrechtentoets en registratie in de EU-databank. Wat het Algoritmeregister vraagt, is iets anders: dat is beleid, geen wet.
In het kort
- Bijlage III noemt meerdere toepassingen die vooral bij de overheid voorkomen: beslissen over publieke uitkeringen en diensten, rechtshandhaving, migratie en rechtspraak (punt 5 onder a, 6, 7 en 8).
- Als publiekrechtelijk orgaan voert u vóór ingebruikname van een hoog-risicosysteem uit Bijlage III een FRIA uit (Art. 27 lid 1). Systemen uit punt 2 (kritieke infrastructuur) vallen erbuiten.
- Een overheidsinstantie registreert haar gebruik van een hoog-risicosysteem uit Bijlage III in de EU-databank (Art. 49 lid 3); voor kritieke infrastructuur uit punt 2 gebeurt dat nationaal (lid 5). Publicatie in het Nederlandse Algoritmeregister volgt uit kabinetsbeleid en is geen wettelijke plicht.
- Sociale scoring is verboden onder Art. 5 lid 1 onder c, voor publieke en private partijen. Real-time biometrische identificatie op afstand in openbare ruimten voor rechtshandhaving is verboden (Art. 5 lid 1 onder h). De drie uitzonderingen vragen een regeling in nationaal recht (Art. 5 lid 5). In het concept van de Uitvoeringswet ontbreekt die regeling.
Welke overheids-AI valt onder hoog-risico?
Deze systemen komen bij de overheid relatief vaak voor, want vier punten van Bijlage III gaan over publieke taken. Toch valt lang niet alles eronder. Beslissend is wat het systeem doet: valt de functie onder een punt van Bijlage III, dan is het hoog-risico (Artikel 6 lid 2). Voert het alleen een beperkte procedurele of voorbereidende taak uit, dan kan het erbuiten vallen, tenzij het personen profileert (Artikel 6 lid 3).
Hoog-risico (Bijlage III)
- Beoordeling van recht op een uitkering, toeslag of voorziening (punt 5)
- Risicoprofilering en opsporingsondersteuning bij rechtshandhaving (punt 6)
- Beoordeling van visum-, asiel- en verblijfsaanvragen (punt 7)
- Ondersteuning van rechterlijke instanties bij feitenonderzoek (punt 8)
- Werving en selectie van eigen medewerkers, besluiten over hun promotie of ontslag, taaktoewijzing op basis van gedrag of persoonlijke kenmerken en prestatiebeoordeling (punt 4)
- Biometrische identificatie op afstand, behalve verificatie van iemands opgegeven identiteit (punt 1 onder a)
Loket en bedrijfsvoering, meestal geen hoog-risico
- Een chatbot die burgers de weg wijst in het digitale loket
- Samenvatten en doorzoeken van eigen archief- en beleidsstukken
- Inkoopanalyse en bedrijfsvoering, zolang het systeem niet over medewerkers beslist
- Beeldherkenning voor het inplannen van wegonderhoud
Voor de overheid zijn drie verboden extra relevant. Sociale scoring is verboden onder Artikel 5 lid 1 onder c: een score op sociaal gedrag of persoonlijke kenmerken die leidt tot een nadelige behandeling in een context die losstaat van waar de gegevens vandaan komen, of tot een behandeling die onevenredig is met dat gedrag. Dat verbod raakt overheid en private partijen gelijk (overweging 31). Risicoprofilering die data uit meerdere domeinen samenbrengt tot één score, zit tegen die grens aan.
Het tweede raakt opsporing. Het is verboden om uitsluitend op basis van profilering of persoonlijkheidskenmerken te voorspellen of iemand een strafbaar feit gaat plegen (Artikel 5 lid 1 onder d). Het verbod geldt niet voor een systeem dat een menselijke beoordeling van iemands betrokkenheid bij een criminele activiteit ondersteunt, als die beoordeling al berust op objectieve, controleerbare feiten die rechtstreeks met die activiteit samenhangen. Zet een rechtshandhavingsinstantie zo'n systeem in om te beoordelen hoe groot het risico is dat iemand (opnieuw) een strafbaar feit pleegt, dan is het hoog-risico onder Bijlage III punt 6 onder d.
Het derde wordt vaak te breed gelezen. Real-time biometrische identificatie op afstand in openbare ruimten is verboden ten behoeve van rechtshandhaving (Artikel 5 lid 1 onder h). De verordening laat drie smalle uitzonderingen toe. Die gelden alleen als een lidstaat ze in nationaal recht regelt, met vooraf toestemming van een gerechtelijke of onafhankelijke administratieve instantie (Artikel 5 lid 3 en lid 5). In het concept van de Nederlandse Uitvoeringswet ontbreekt zo'n regeling. Biometrische identificatie op afstand voor een ander doel, of achteraf, valt niet onder dit verbod. Voor andere doelen dan rechtshandhaving blijft artikel 9 AVG gelden (Artikel 5 lid 1, tweede alinea). Dat verbiedt biometrische gegevens te verwerken om iemand uniek te identificeren, op een beperkt aantal uitzonderingen na. Is het gebruik toegestaan, dan is zo'n systeem hoog-risico onder Bijlage III punt 1 onder a. Bij gebruik achteraf door de politie gelden de extra eisen van Artikel 26 lid 10. Andere verboden blijven gelden, zoals emotieherkenning op de werkplek (Artikel 5 lid 1 onder f) en biometrische categorisering naar bijvoorbeeld ras of geloof (Artikel 5 lid 1 onder g).
Tijdlijn voor gemeenten en uitvoeringsorganisaties
De oorspronkelijke verboden uit Artikel 5 gelden sinds 2 februari 2025. Twee nieuwe verboden gelden vanaf 2 december 2026. De zware documentatie- en registratieplichten liggen nog voor u, maar het voorbereidende werk is omvangrijk.
- Sinds 2 februari 2025Artikel 4
De behandelaar leert een uitkomst aan de burger uitleggen
Uw organisatie neemt maatregelen die medewerkers helpen begrijpen waarop een uitkomst berust, zeker wie die aan een burger uitlegt of ervan afwijkt (Artikel 4). Stem dat af op de rol: een beleidsmedewerker heeft een ander leerpad nodig dan een behandelaar. Artikel 4 vraagt dat naar beste vermogen, en een gegarandeerd niveau per ambtenaar hoort daar niet bij.
- Sinds 2 februari 2025Artikel 5
Geen sociale scoring, biometrie streng begrensd
Een score op sociaal gedrag of persoonlijke kenmerken is verboden zodra die nadelig uitpakt in een andere context of onevenredig zwaar uitvalt. Real-time biometrische identificatie op afstand in openbare ruimten is verboden voor rechtshandhaving.
- Sinds 2 augustus 2026Artikel 50
De chatbot aan het digitale loket
De chatbot op uw loket laat weten dat hij een AI-systeem is (Artikel 50, lid 1). Publiceert u AI-gegenereerde tekst om burgers te informeren over aangelegenheden van algemeen belang, dan maakt u dat bekend, tenzij een mens de tekst heeft getoetst of redactioneel heeft gecontroleerd en een persoon of organisatie er de redactionele verantwoordelijkheid voor draagt (lid 4).
- VandaagVanaf 2 december 2027Bijlage III
Grondrechtentoets, EU-databank en het volledige regime
De grondrechtentoets vóór ingebruikname (Artikel 27), registratie in de EU-databank (Artikel 49, lid 3), menselijk toezicht en logbestanden (Artikel 26). Voor kritieke infrastructuur uit punt 2 geldt de toets niet. Die systemen worden op nationaal niveau geregistreerd (Artikel 49, lid 5). Is een systeem al vóór 2 december 2027 in de handel gebracht of in gebruik gesteld, dan gelden deze plichten pas na een aanzienlijke wijziging in het ontwerp. Is het bedoeld voor gebruik door overheidsinstanties, dan moet het uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen, ook zonder wijziging (Artikel 111, lid 2).
Verschoven door de Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744, in werking sinds 27 juli 2026): Bijlage III van 2 augustus 2026 naar 2 december 2027. De datum voor de transparantieplicht van Artikel 50 is gelijk gebleven.
Van het SyRI-vonnis tot de FRIA-oproep van de AP
De AP roept overheidsorganisaties op nu al te oefenen met de FRIA. Het SyRI-vonnis en het Algoritmeregister laten zien waarom inzicht in algoritmen telt.
Autoriteit Persoonsgegevens
De Autoriteit Persoonsgegevens riep overheidsorganisaties en private organisaties die publieke diensten leveren op om nu al ervaring op te doen met de grondrechtenbeoordeling (FRIA). De AP publiceerde daarvoor een uitleg over het FRIA-vereiste en startte een landelijke pilot met het Europese template voor de FRIA-rapportage. Volgens de AP is de FRIA vanaf december 2027 verplicht voor onder meer overheidsorganisaties die bepaalde hoog-risico-AI-systemen willen gaan gebruiken.
SyRI-wetgeving in strijd met artikel 8 EVRM
Op 5 februari 2020 oordeelde de rechtbank Den Haag dat de wetgeving achter het Systeem Risico Indicatie (SyRI) in strijd is met artikel 8 EVRM (ECLI:NL:RBDHA:2020:865). De overheid gebruikte SyRI om fraude op te sporen op onder meer het terrein van uitkeringen, toeslagen en belastingen. De wetgeving was volgens de rechtbank onvoldoende inzichtelijk en controleerbaar. Zonder inzicht in de risico-indicatoren en het risicomodel bood zij onvoldoende houvast om te concluderen dat de inbreuk op het privéleven steeds proportioneel was. De rechtbank verklaarde de bepalingen onverbindend. Een vergelijkbaar systeem dat meebeslist over het intrekken of terugvorderen van een uitkering, is onder de AI Act hoog-risico (Bijlage III punt 5 onder a). Omdat het profileert, blijft het dat ook als het alleen voorbereidt (Artikel 6 lid 3).
In cijfers
1621
algoritmebeschrijvingen stonden op 4 november 2026 in het Algoritmeregister van de overheid, gepubliceerd door 362 overheidsorganisaties. Daarvan staan er 45 in de publicatiecategorie 'Hoog-risico AI-systeem' en 721 in de categorie 'Impactvolle algoritmes'. Publiceren in het register is nu nog vrijwillig. Registratie van een hoog-risicosysteem in de EU-databank wordt vanaf 2 december 2027 een plicht (Artikel 26 lid 8 en Artikel 49 lid 3).
Bronnen
Wet, beleid en wat daartussen zit
Bij de overheid lopen drie kaders door elkaar en dat leidt tot onnodige discussie. De AI Act is wet. De grondrechtentoets en de registratie in de EU-databank volgen daaruit en zijn dus afdwingbaar. Het Algoritmeregister op algoritmes.overheid.nl is iets anders: publicatie daarin is kabinetsbeleid en goed gebruik, geen wettelijke plicht. Het register zegt dat zelf ook. Het kabinet kondigde in 2022 een wettelijke plicht aan, maar liet in september 2025 weten die op dit moment niet opportuun te vinden (Kamerstuk 26643, nr. 1394).
Dat werkt in uw voordeel. Wie al in het Algoritmeregister staat, heeft een deel van het werk al gedaan. De EU-databank vraagt van u vooral een samenvatting van de grondrechtentoets en, waar van toepassing, van de DPIA (Bijlage VIII, afdeling C). Hetzelfde geldt voor het IAMA, het Nederlandse impact assessment voor mensenrechten en algoritmes: dat is uitgebreider dan de grondrechtentoets uit Artikel 27 en dekt er een groot deel van af. Bouw de toets bovenop het IAMA in plaats van ernaast.
Waar het misgaat is bijna nooit de documentatie. SyRI sneuvelde in 2020 bij de rechtbank op gebrek aan transparantie en proportionaliteit. De toeslagenaffaire ging over risicoprofilering waarvan niemand bestuurlijk eigenaar bleek. Een algoritme dat burgers raakt, is een politieke keuze en hoort bij het bestuur belegd te zijn.
De Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur worden in de concept-Uitvoeringswet samen coördinator. Voor de meeste overheids-AI uit Bijlage III, zoals toegang tot uitkeringen, rechtshandhaving en migratie, noemt het voorstel de AP als markttoezichthouder. Voor AI die de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State zelf gebruikt, is dat de voorzitter van die Afdeling. Voor AI bij de rechtbanken, de gerechtshoven, de Centrale Raad van Beroep, het College van Beroep voor het bedrijfsleven en de Hoge Raad is dat de procureur-generaal bij de Hoge Raad. Die wet is nog niet definitief, dus de precieze verdeling kan nog schuiven.
Eén registratie voor de grondrechtentoets en het IAMA
U registreert uw algoritmes één keer, inclusief de AI die met standaardsoftware meekomt. Het platform bepaalt per systeem welk punt van Bijlage III geldt en koppelt er taken met een datum aan. De grondrechtentoets sluit aan op uw IAMA. De audit trail legt vast wie wat wanneer heeft vastgesteld.
Wat uw inkoop wil weten
De vragen die een inkoper stelt voordat er besteld mag worden, met het antwoord op één plek.
- Verwerkersovereenkomst: openbaar. U leest hem vooraf en accepteert hem bij het aanmaken van het account. Lees de verwerkersovereenkomst
- Subverwerkers: de volledige lijst staat online en wordt elke week automatisch gecontroleerd op wijzigingen. Bekijk de subverwerkers
- Dataverblijf: opslag in de Europese Unie, in Frankfurt. Zie de privacyverklaring
- Voor uw DPIA: welke gegevens het platform verwerkt en wat er naar de AI-leverancier gaat, staat in de privacyverklaring. Herkenbare identificerende gegevens worden vooraf vervangen door een neutrale aanduiding. Zie de privacyverklaring
- Bestellen: publieke organisaties en organisaties boven de 500 medewerkers bestellen op factuur met inkoopordernummer, zonder iDEAL of creditcard. Vraag een voorstel aan
Veelgestelde vragen over AI bij de overheid
Klik een vraag aan voor het antwoord. Dit zijn vaste antwoorden; de AI Act Vraagbaak in het platform beantwoordt uw eigen vragen.
Nee. Publicatie in het Algoritmeregister volgt uit kabinetsbeleid, niet uit een wet met een sanctie; het register meldt zelf dat aanleveren nog niet verplicht is. Een wettelijke plicht werd in 2022 aangekondigd, maar in september 2025 liet het kabinet weten die op dit moment niet opportuun te vinden (Kamerstuk 26643, nr. 1394). Wat de wet wél verplicht, vanaf 2 december 2027, is registratie van het gebruik van hoog-risicosystemen uit Bijlage III in de EU-databank (Artikel 49, lid 3). Systemen voor kritieke infrastructuur uit punt 2 worden nationaal geregistreerd (lid 5).
Ja, onder Artikel 5 lid 1 onder c. Het gaat om het beoordelen van personen op sociaal gedrag of persoonlijke kenmerken, waarbij die score nadelig doorwerkt in een context die er los van staat, of leidt tot een behandeling die onevenredig is met dat gedrag. Het verbod geldt niet alleen voor overheden maar ook voor private partijen (overweging 31).
Voor rechtshandhaving niet, zolang Nederland de uitzonderingen niet in nationaal recht regelt: real-time identificatie op afstand in openbare ruimten is verboden (Artikel 5 lid 1 onder h en lid 5). Het concept van de Nederlandse Uitvoeringswet voorziet daar niet in. Voor een ander doel valt identificatie op afstand buiten dit verbod. Dan blijft artikel 9 AVG gelden, dat het verwerken van biometrische gegevens om iemand uniek te identificeren verbiedt, op een beperkt aantal uitzonderingen na. Is het gebruik toegestaan, dan is het systeem hoog-risico (Bijlage III punt 1 onder a), met alle eisen die daarbij horen. Andere verboden blijven gelden, zoals biometrische categorisering naar ras, geloof of seksuele gerichtheid (Artikel 5 lid 1 onder g).
Het IAMA is een Nederlands instrument dat breder kijkt en al langer bestaat. De grondrechtentoets komt uit Artikel 27 van de AI Act en is verplicht voor publiekrechtelijke organen en particuliere entiteiten die openbare diensten verlenen en een hoog-risicosysteem uit Bijlage III inzetten, met uitzondering van punt 2 over kritieke infrastructuur. Wie een IAMA goed heeft gedaan, heeft een flink deel van de toets al liggen, maar moet de AI Act-eisen expliciet afvinken.
Ja. De verplichtingen hangen aan de rol van publiekrechtelijk orgaan en aan de classificatie van het systeem, niet aan de omvang van de organisatie. Een klein samenwerkingsverband dat een hoog-risicosysteem uit Bijlage III inzet, buiten kritieke infrastructuur, moet dezelfde grondrechtentoets doen als een grote uitvoeringsorganisatie.
Welke punten van Bijlage III raken uw organisatie?
Het rapport van de gratis risicoscan schat uw zwaarste risicocategorie in en zet de verplichtingen met hun datum op een rij.