Naar hoofdinhoud

Wetgeving

Door Leon Flikkenschild··Laatst bijgewerkt ·9 min leestijd·Delen

Een FRIA uitvoeren volgens Artikel 27 en de AP

Zo voert u een FRIA uit in de drie kernonderdelen van de AP. U weegt per groep kans en ernst en ziet wat de AP in haar pilot test.

In het kort

  • Een FRIA is verplicht vanaf 2 december 2027 en moet klaar zijn voor het eerste gebruik van het systeem (Artikel 27).
  • De FRIA geldt, behalve bij kritieke infrastructuur, voor publiekrechtelijke organen en verleners van openbare diensten, plus bij AI voor kredietscores of voor risicobeoordeling en premies bij levens- en ziektekostenverzekeringen van natuurlijke personen (Artikel 27, lid 1).
  • Een werkgever zonder openbare dienst hoeft voor hoog-risico-AI in werving geen FRIA te doen, een particuliere zorginstelling of school wel (Artikel 27, lid 1).
  • De AP test het concept-rapportagetemplate in een pilot: deelnemers leveren uiterlijk 15 december 2026 in, de terugkoppeling volgt in februari 2027.

Hoe voert u een FRIA uit? In drie kernonderdelen, zoals de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) de grondrechtentoets uit Artikel 27 van de AI Act samenvat. U beschrijft de gebruikscontext en weegt per betrokken groep de kans op schade en de ernst ervan. Daarna legt u de maatregelen vast en meldt u de uitkomst bij de markttoezichtautoriteit (Artikel 27, lid 3). Vanaf 2 december 2027 voert u er een uit vóórdat u een hoog-risico AI-systeem uit Bijlage III in gebruik neemt, met uitzondering van kritieke infrastructuur (punt 2). De plicht raakt u als u een publiekrechtelijk orgaan bent, als u een particuliere entiteit bent die openbare diensten verleent, of als u AI inzet om de kredietwaardigheid van natuurlijke personen te beoordelen of voor de risicobeoordeling en prijsstelling van hun levens- en ziektekostenverzekeringen. Die eerste categorie is breder dan overheid alleen. De AP publiceerde haar uitleg op 17 augustus 2026, samen met een pilot met het concept-rapportagetemplate.

Die twee documenten zijn om een andere reden interessant dan hun inhoud. Het kabinet is van plan de AP aan te wijzen als toezichthouder op het merendeel van de hoog-risico AI-systemen uit Bijlage III. Wat de beoogd toezichthouder nu opschrijft over een verplichting die pas op 2 december 2027 ingaat, is een voorbode van waar straks op wordt gekeken. De AP noemt het zelf de eerste publicatie in een reeks over grondrechten en AI.

Waarom een grondrechtentoets bij de gebruiker ligt

De AI Act is grotendeels producttoezicht: de zwaarste eisen liggen bij de aanbieder die een systeem op de markt brengt. Artikel 27 wijkt daarvan af. De plicht ligt hier bij de organisatie die het systeem inzet.

De reden is praktisch. Een systeem kan volledig conform de regels zijn aangeboden en toch schade veroorzaken zodra het in een specifieke context landt. Een risicomodel dat in de ontwikkelfase neutraal oogt, kan in een gemeente met een bepaalde bevolkingssamenstelling systematisch de verkeerde mensen aanwijzen. Dat soort effecten ziet u pas als u kijkt naar het proces waarin het systeem draait, naar de mensen om wie het gaat en naar de beslissing die eruit volgt.

Wie moet een FRIA uitvoeren?

De plicht hangt aan twee dingen tegelijk: wie u bent en welk systeem u inzet. Beide moeten kloppen (Artikel 27, lid 1).

  • Publiekrechtelijke organen

    De staat, ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen vallen er hoe dan ook onder. Daarnaast organisaties met een publiekrechtelijke inbedding, waaronder een deel van de zelfstandige bestuursorganen. Voor die tweede groep bepalen de drie criteria hieronder of u erbij hoort.

  • Private aanbieders van openbare diensten

    Organisaties die taken van algemeen belang uitvoeren, onder meer op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, sociale diensten, huisvesting en rechtsbedeling (overweging 96). Een bijzondere school onder een stichtingsbestuur valt hieronder, ondanks het private bestuur. Onderwijs en zorg kunnen langs beide routes lopen; ze leiden tot dezelfde uitkomst.

  • Kredietbeoordeling met AI

    Wie met AI de kredietwaardigheid van natuurlijke personen beoordeelt of hun kredietscore vaststelt, valt eronder ongeacht de sector (Bijlage III, punt 5 onder b). Systemen die uitsluitend financiële fraude opsporen zijn daarvan uitgezonderd. Een webshop die achteraf betalen automatisch beoordeelt op kredietwaardigheid zit hier dus in. Een fraudecheck op diezelfde bestelling valt erbuiten.

  • Levens- en ziektekostenverzekeringen

    Risicobeoordeling en prijsstelling voor natuurlijke personen (Bijlage III, punt 5 onder c).

Daarnaast moet het systeem hoog-risico zijn onder Bijlage III. Een categorie is uitgezonderd: systemen die worden ingezet als veiligheidscomponent bij kritieke infrastructuur, zoals wegverkeer of de levering van water, gas en elektriciteit (punt 2).

Wat telt als publiekrechtelijk orgaan?

Artikel 27 lid 1 spreekt van een publiekrechtelijk orgaan; de Engelse tekst zegt body governed by public law. Definiëren doet de verordening het niet: Artikel 3 zwijgt erover en overweging 96 vult het niet in. In het EU-recht wordt de term ingevuld met de criteria uit het aanbestedingsrecht: Richtlijn 2014/24/EU, artikel 2 lid 1 punt 4, in Nederland omgezet in artikel 1.1 van de Aanbestedingswet 2012. Die wet noemt het een publiekrechtelijke instelling. Daar komen de drie criteria hieronder vandaan. Dat is interpretatie en staat zo niet letterlijk in de AI Act.

De criteria gaan over de rand van de kring. Overheden zelf vallen er sowieso onder; de vraag is welke organisaties daarbuiten meetellen. Drie voorwaarden gelden tegelijk.

  • Algemeen belang

    De organisatie is opgericht om te voorzien in behoeften van algemeen belang, anders dan van industriële of commerciële aard.

  • Rechtspersoonlijkheid

    De organisatie bezit rechtspersoonlijkheid.

  • Band met de overheid

    Een overheid of een andere publiekrechtelijke instelling financiert haar in hoofdzaak, houdt toezicht op het beheer, óf benoemt meer dan de helft van het bestuur, het leidinggevend of het toezichthoudend orgaan. Hier volstaat één van de drie.

Zo kan een academisch ziekenhuis, een onderwijsinstelling of een publieke omroep eronder vallen, ongeacht de rechtsvorm. Het blijft een beoordeling per organisatie. Wie onder normale marktvoorwaarden opereert, winst nastreeft en zijn eigen verliezen draagt, valt buiten de kring; commerciële omroepen zitten daarmee niet in deze categorie. Dat sluit alleen deze eerste route af. Verleent zo'n organisatie een openbare dienst, zoals een particuliere zorgaanbieder, dan geldt de FRIA-plicht alsnog via de tweede groep. Bij een omroepvereniging ligt de uitkomst open. Er is geen richtsnoer van de Commissie dat deze rand dichtzet, dus onderbouw de toets op de drie criteria in plaats van op de sector.

De AP kiest in haar pilotuitnodiging een striktere indeling en rekent onderwijs en gezondheidszorg tot de tweede categorie, de private aanbieders van openbare diensten. Voor de uitkomst maakt dat niets uit: beide routes leiden tot de FRIA-plicht. Voor uw dossier wel, want daarin legt u vast welke route u volgt en waarom.

Het AP-voorbeeld van cv-screening bij een IT-bedrijf

De AP werkt drie casussen uit. De derde is de leerzaamste, want die gaat tegen de intuïtie in.

Een groot IT-bedrijf zet een AI-systeem in dat cv's screent en geschikte sollicitanten voorselecteert. Is dat een hoog-risicosysteem? Ja, want werving en selectie staan in Bijlage III, punt 4 onder a. Moet dat bedrijf een FRIA uitvoeren? Nee. Dit bedrijf valt in geen van de drie groepen die Artikel 27 lid 1 noemt, want het is geen publiekrechtelijk orgaan, verleent geen openbare dienst en zet geen AI in om de kredietwaardigheid van natuurlijke personen te beoordelen of om risico's en premies bij levens- en ziektekostenverzekeringen te bepalen (Bijlage III, punt 5, onder b en c).

Hoog-risico is dus iets anders dan FRIA-plichtig. De rechtsvorm beslist daarbij niets. Verleent u als particuliere organisatie een openbare dienst, zoals een zorginstelling of een bijzondere school, dan geldt de FRIA-plicht ook voor uw wervingssysteem (Artikel 27, lid 1, plus overweging 96). Een werkgever die geen publiekrechtelijk orgaan is en geen openbare dienst verleent, blijft met hoog-risico AI in de sollicitatieprocedure gebonden aan Artikel 26 (verplichtingen voor gebruiksverantwoordelijken), aan het menselijk toezicht en aan de AVG. Alleen de grondrechtentoets van Artikel 27 blijft dan buiten beeld. De AP tekent daar zelf bij aan dat zo'n toets in die situatie wel is aan te raden, omdat hij helpt bij het aantonen van naleving van Artikel 26.

Wanneer moet de FRIA klaar zijn?

Voor het eerste gebruik van het systeem, niet erna (Artikel 27, lid 1). Wijzigt er tijdens de inzet iets waardoor de beoordeling niet meer actueel is, dan werkt u hem bij (lid 2). De verplichting zelf gaat in op 2 december 2027, tegelijk met de overige eisen voor hoog-risico AI uit Bijlage III (Artikel 113, derde alinea, onder c).

De toets moet af zijn voordat u een systeem in gebruik neemt. Elk Bijlage III-systeem dat u vanaf 2 december 2027 in gebruik neemt, heeft de beoordeling nodig op het moment van livegang. Is het systeem vóór die datum in de handel gebracht of in gebruik gesteld, dan gelden de hoog-risico-eisen pas na een aanzienlijke wijziging in het ontwerp. Is zo'n bestaand systeem bedoeld voor gebruik door overheidsinstanties, dan moet het uiterlijk op 2 augustus 2030 voldoen, ook zonder wijziging (Artikel 111, lid 2). Wie de planning omdraait en de FRIA als sluitstuk inplant, komt met een afgerond systeem voor de vraag te staan of het zo wel de deur uit kan.

Wat moet er in een FRIA staan?

Artikel 27 lid 1 noemt zes onderdelen die de beoordeling moet bevatten. De AP brengt ze terug tot drie kernonderdelen.

  • Gebruikscontext

    De processen waarin u het systeem binnen het beoogde doel inzet (onder a) en de periode en de frequentie van het gebruik (onder b).

  • Impactanalyse grondrechten

    De categorieën personen en groepen die naar verwachting gevolgen ondervinden (onder c) en de specifieke risico's op schade voor hen, rekening houdend met de informatie die de aanbieder op grond van Artikel 13 verstrekt (onder d).

  • Passende maatregelen

    Hoe u het menselijk toezicht uitvoert volgens de gebruiksaanwijzing (onder e) en wat u doet als de risico's zich voordoen, met interne governance en een klachtenregeling (onder f).

Kernonderdeel 1: de gebruikscontext

Het eerste kernonderdeel beschrijft waar en hoe het systeem draait.

U brengt in kaart in welke processen het systeem wordt ingezet en met welk doel. Daar hoort een controle bij die makkelijk wordt overgeslagen: blijft uw gebruik binnen het beoogde doel dat de aanbieder heeft vastgelegd in de gebruiksaanwijzing (Artikel 13, lid 3)? Een systeem dat is ontwikkeld ter ondersteuning van een besluit, mag u niet stilzwijgend het besluit laten nemen.

Ook de periode en de frequentie horen erbij. Een keer per maand leerresultaten meten is iets anders dan bij elke uitkeringsaanvraag meedraaien. Hoe vaker en hoe langer, hoe groter de kans dat een klein systematisch effect uitgroeit tot een patroon.

Kernonderdeel 2: de impactanalyse grondrechten

Hier zit het inhoudelijke werk en hier gaan de meeste zelfgemaakte assessments de mist in.

U bepaalt eerst welke categorieën personen en groepen geraakt kunnen worden. De AP wijst er nadrukkelijk op dat dat niet alleen de direct betrokkenen zijn. Iemand die een uitkering aanvraagt is direct betrokken. De kinderen van die persoon zijn dat niet, maar ze ondervinden de afwijzing wel. Eigen medewerkers die met het systeem werken kunnen ook direct betrokken zijn.

Vervolgens maakt u de risico's op schade concreet. Dit is het onderdeel dat het vaakst blijft steken in algemeenheden. De AI Act definieert risico als de combinatie van de kans op schade en de ernst daarvan (Artikel 3, punt 2). Een FRIA die alleen opsomt wat er mis kan gaan, blijft dus steken op de helft. Per geïdentificeerde groep hoort er een inschatting te staan van hoe waarschijnlijk het is en hoe zwaar het aankomt. Hoe hoger die combinatie, hoe steviger de maatregelen moeten zijn.

De AP stelt dat het Handvest van de grondrechten van de EU van toepassing en bindend is bij deze toets. Denk dus verder dan privacy: non-discriminatie, menselijke waardigheid, vrijheid van meningsuiting, recht op onderwijs, gezondheidsbescherming, sociale zekerheid en milieubescherming kunnen allemaal in beeld komen, afhankelijk van de context.

De AP illustreert het met een gemeente die kandidaten voor een functie selecteert op basis van cv's uit 1975 tot 2025. Tachtig procent daarvan is van mannen. De kans op systematische benadeling van vrouwelijke sollicitanten is reëel. De schade werkt door op drie niveaus: het gemiste inkomen van het individu, de ondervertegenwoordiging van vrouwen in de gemeentelijke organisatie en het effect daarvan op wiens belangen meewegen in het beleid.

Kernonderdeel 3: passende maatregelen

Het derde deel beschrijft wat u doet om de gevonden risico's te ondervangen.

Menselijk toezichtU beschrijft hoe u invulling geeft aan de eisen uit de gebruiksaanwijzing, wie daarvoor verantwoordelijk is en of die personen de competenties, de training en de bevoegdheid hebben om echt in te grijpen. De AP stelt daarbij een vraag die zelden wordt beantwoord: welke grondrechtenrisico's worden hiermee niet, of niet volledig, ondervangen?

Risicobeperkende maatregelenWat u doet om de risico's te voorkomen en wat u doet als ze zich toch voordoen. Interne regelingen en een klachtenprocedure zijn het minimum, zodat een probleem wordt opgemerkt en teruggedraaid voordat de schade doorloopt.

MonitoringSignaleringsmechanismen en periodieke audits, zodat de beoordeling niet een momentopname blijft.

De AP beveelt aan het proces te doorlopen met een multidisciplinair team: een jurist met kennis van grondrechten, een domeinexpert, een AI-expert en een gedragsexpert. Overweging 96 noemt uitdrukkelijk de mogelijkheid om externe belanghebbenden te raadplegen, zonder het verplicht te stellen. De AP raadt het wel aan. Vertegenwoordigers van de groepen die het raakt zien risico's die binnen de organisatie niemand benoemt.

Het FRIA-template van het AI Office

Na de beoordeling levert u de uitkomsten aan bij de markttoezichthouder (Artikel 27, lid 3). Dat gebeurt via een verplicht template dat het AI Office van de Europese Commissie op dit moment ontwikkelt (lid 5). De AP draagt eraan bij.

Dat template laat dus nog op zich wachten. Dat heeft een praktische consequentie. Wie vandaag een FRIA-instrument kiest of bouwt, kan niet toetsen of het formaat straks aansluit. Wat u wel kunt doen, is zorgen dat uw aanpak de drie kernonderdelen volledig dekt en de onderliggende informatie gestructureerd vastlegt. Een beoordeling die op inhoud klopt, is later in een ander sjabloon over te zetten. Ontbreekt de weging van kans en ernst, dan begint u opnieuw.

Bestaande instrumenten mogen houvast bieden. De AP noemt expliciet het IAMA (Impact Assessment Mensenrechten en Algoritmes) en het HUDERIA-model van de Raad van Europa, plus zelfgebouwde instrumenten. Voorwaarde is dat ze aansluiten op de kernonderdelen uit de verordening en op de informatie die het rapportagetemplate straks vraagt.

Uw DPIA hergebruiken in de FRIA

Deze verwarring kost organisaties tijd, dus hier de scherpe versie: een uitgevoerde DPIA neemt de FRIA-plicht uit Artikel 27, lid 1 niet weg. Lid 4 laat u wel de delen hergebruiken die u in de DPIA al heeft afgedekt.

De overlap is er wel. Beide zijn beoordelingen vooraf, beide raken grondrechten. Maar een DPIA kijkt naar de privacyrisico's van een gegevensverwerking, terwijl een FRIA kijkt naar alle grondrechten die in de gebruikscontext in het geding zijn. Er zijn ook verschillen in reikwijdte die beide kanten op werken. Een DPIA kan verplicht zijn voor een AI-systeem dat helemaal niet hoog-risico is. Een FRIA geldt alleen bij hoog-risicosystemen bij de organisaties uit Artikel 27.

Een verschil is operationeel het belangrijkst. De FRIA gaat voor eerste inzet naar de toezichthouder. Bij een DPIA is dat in beginsel geen verplichting, tenzij er hoge restrisico's overblijven waarvoor u geen maatregelen treft (artikel 36 AVG). U krijgt met de FRIA dus een rapportagemoment richting een toezichthouder dat u vanuit de AVG niet gewend bent.

Hoe u de twee combineert zonder dubbel werk, staat sinds de Digital Omnibus in de wet zelf: lid 4 staat kruisverwijzingen naar de DPIA uitdrukkelijk toe. Lid 5 draagt het AI Office op het rapportagemodel die mogelijkheid te laten bieden. De AP werkt aan datzelfde model mee. Welke andere AVG-instrumenten iets naast zich krijgen, staat op de AI Act voor de functionaris gegevensbescherming.

De pilot van de AP

De AP test het concept-rapportagetemplate in een pilot met publiekrechtelijke organen en private organisaties die een openbare dienst verlenen. Banken en verzekeraars vallen buiten deze ronde, ook als ze AI inzetten waarvoor een FRIA verplicht is (Bijlage III, punt 5, onder b en c). Volgens de planning van de AP begon de pilot begin oktober 2026 met een bijeenkomst waarin de AP het template toelichtte. Daarna voeren de deelnemers de FRIA zelf uit.

De aanmelding sloot op 21 september 2026. Deelnemers leveren hun rapportage uiterlijk 15 december 2026 aan; in februari 2027 volgt een terugkoppeling. Wij werken dit artikel bij zodra de AP de uitkomsten publiceert.

De AP heeft vooraf vastgelegd dat de pilot geen audit, inspectie of handhavingstraject is. Wat deelnemers delen, wordt niet gebruikt als aanleiding voor toezicht. De uitkomsten worden geanonimiseerd.

Wat u nu kunt doen, ook zonder pilot

Begin bij de vraag welke van uw systemen straks onder Artikel 27 vallen. Dat is om te beginnen een inventarisatievraag. Zonder overzicht van uw AI-systemen en hun gebruiksdoel kunt u de FRIA-plicht niet eens vaststellen.

Kies daarna een systeem met echte impact en loop de drie kernonderdelen door. U merkt dan waar u vastloopt. Dat is bijna altijd hetzelfde punt: de weging van kans en ernst per betrokken groep. Wie dat een keer serieus heeft gedaan, weet welke expertise hij mist en hoeveel tijd het echt kost.

Leg vast wat u vindt, ook als het rommelig is. Als het Europese template verschijnt, is een gestructureerde beoordeling over te zetten. Een half herinnerd gesprek levert dat houvast niet.

Veelgestelde vragen

Moet mijn organisatie een FRIA uitvoeren als we hoog-risico AI gebruiken?

Niet automatisch. Artikel 27 geldt voor publiekrechtelijke organen, voor particuliere entiteiten die openbare diensten verlenen en voor wie AI inzet om de kredietwaardigheid van natuurlijke personen te beoordelen of voor de risicobeoordeling en prijsstelling van hun levens- en ziektekostenverzekeringen. Publiekrechtelijk orgaan is ruimer dan overheid, dus ook een academisch ziekenhuis of een onderwijsinstelling kan eronder vallen. Of u privaat bent, beslist niets: een particuliere zorginstelling met AI in werving voert de FRIA wel uit. Een bedrijf dat geen openbare dienst verleent en geen publiekrechtelijk orgaan is, hoeft dat niet, al blijven Artikel 26 en de AVG gelden.

Is een DPIA voldoende als we die al hebben uitgevoerd?

Nee. Artikel 27, lid 4 laat u kruisverwijzingen naar de relevante delen van de DPIA opnemen in de FRIA, of die delen er letterlijk in overnemen. De Digital Omnibus heeft dat lid in juli 2026 op dat punt verruimd; daarvóór stond er alleen dat de FRIA de DPIA aanvult. De DPIA dekt de privacyrisico's van de gegevensverwerking, de FRIA dekt alle relevante grondrechten in de gebruikscontext. Hergebruiken mag dus ruimhartig, maar de grondrechtenbeoordeling zelf moet u nog steeds doen.

Wanneer gaat de FRIA-plicht in?

Op 2 december 2027, samen met de overige verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen uit Bijlage III (Artikel 113, derde alinea, onder c). De beoordeling moet klaar zijn voor het eerste gebruik van het systeem, dus voor een systeem dat u kort na die datum uitrolt, ligt de effectieve deadline eerder. Een systeem dat al vóór die datum in gebruik is, valt pas onder de plicht na een aanzienlijke ontwerpwijziging, of uiterlijk 2 augustus 2030 als het voor overheidsinstanties bedoeld is (Artikel 111, lid 2).

Bestaat er al een officieel FRIA-format?

Nog niet. Het AI Office van de Europese Commissie ontwikkelt het rapportagetemplate. De AP levert daaraan een bijdrage en test een conceptversie in de pilot van najaar 2026. Tot die tijd stuurt u op de drie kernonderdelen waarin de AP de zes elementen van Artikel 27, lid 1 samenvat: gebruikscontext, impactanalyse grondrechten en passende maatregelen.

Aan welke toezichthouder moeten we rapporteren?

Naar verwachting aan de Autoriteit Persoonsgegevens voor het merendeel van de Bijlage III-systemen. Het kabinet is voornemens haar aan te wijzen via de Uitvoeringswet AI-verordening, die nog in voorbereiding is. Gebruikt een bank of verzekeraar AI voor kredietbeoordeling of verzekeringspremies, dan is de financiële toezichthouder de markttoezichtautoriteit (Artikel 74, lid 6). In Nederland zijn dat AFM en DNB. De AP bereidt het toezicht op de FRIA-plicht nu al voor.

Beginnen bij het AI-register

De FRIA is een van de weinige AI Act-verplichtingen waarbij een Nederlandse toezichthouder organisaties laat oefenen voordat er iets te handhaven valt. De deelnemers aan de pilot krijgen hun terugkoppeling in februari 2027. Wilt u eerst weten welke van uw systemen straks onder Artikel 27 vallen, dan begint dat bij een compleet AI-register met per systeem het gebruiksdoel en de rol die u vervult. Ons platform leidt u daarna door de grondrechtentoets op basis van diezelfde gegevens.

Een FRIA begint bij het gebruiksdoel per systeem

Staat dat al in uw register, dan vult u de grondrechtentoets op dezelfde gegevens in. Het platform maakt er een FRIA-document van.

Bekijk de FRIA in het platform

Adviseert u klanten over AI? Bekijk het partnerprogramma

Verder in de kennisbank

Verwante onderwerpen: wie er achter dit platform zit, prijzen, de gratis risicoscan, of alle artikelen.