Wanneer is een DPIA verplicht bij een AI-systeem? Het korte antwoord: zodra de verwerking van persoonsgegevens waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de mensen om wie het gaat. Bij AI is dat eerder regel dan uitzondering. Artikel 35 AVG eist de beoordeling vóórdat de verwerking begint. Wie een AI-tool eerst aanzet en de risico's daarna bekijkt, werkt dus in de verkeerde volgorde.
De vraag speelt meestal rond een concrete aanschaf. Een wervingssysteem dat kandidaten voorsorteert, een chatbot die klantgesprekken voert, een model dat betalingsachterstanden voorspelt. Alle drie verwerken ze persoonsgegevens. Of er een DPIA bij hoort, bepaalt u langs drie routes: de gevallen die de AVG zelf noemt, de lijst van de Autoriteit Persoonsgegevens en de negen criteria van de Europese toezichthouders.
Wat de AVG zelf voorschrijft
Artikel 35 lid 1 AVG legt de plicht bij verwerkingen die waarschijnlijk een hoog risico opleveren voor de rechten en vrijheden van natuurlijke personen. De bepaling noemt verwerkingen met nieuwe technologieën daarbij uitdrukkelijk. Lid 3 geeft drie gevallen waarin de beoordeling in ieder geval verplicht is.
Profilering met gevolgen
Artikel 35 lid 3aEen systematische en uitgebreide beoordeling van persoonlijke aspecten op basis van geautomatiseerde verwerking, waarop besluiten rusten met rechtsgevolgen of een vergelijkbaar wezenlijk effect. Kredietbeoordeling en geautomatiseerde voorselectie van kandidaten vallen hieronder.
Gevoelige gegevens op grote schaal
Artikel 35 lid 3bGrootschalige verwerking van bijzondere categorieën persoonsgegevens, zoals gezondheidsgegevens, of van strafrechtelijke gegevens.
Monitoring van openbare ruimte
Artikel 35 lid 3cStelselmatige en grootschalige monitoring van openbaar toegankelijk gebied, zoals cameratoezicht met beeldherkenning.
De lijst van de Autoriteit Persoonsgegevens
Naast de wettelijke gevallen geldt in Nederland een besluit van de AP met zeventien soorten verwerkingen waarvoor een DPIA verplicht is voordat u begint. Voor AI-toepassingen springen deze categorieën eruit:
- Profilering, waaronder de beoordeling van beroepsprestaties, economische situatie, gezondheid, betrouwbaarheid of gedrag
- Creditscores
- Zwarte lijsten
- Controle van werknemers, zoals monitoring van e-mail en internetgebruik
- Observatie en beïnvloeding van gedrag
- Biometrische gegevens
De lijst is niet uitputtend. Staat uw toepassing er niet op, dan beoordeelt u zelf of het risico hoog is. Kijk daarbij goed naar de omschrijving bij profilering, want een groot deel van wat voorspellende AI-systemen doen, valt binnen die categorie.
Negen criteria voor de twijfelgevallen
Voor alles wat buiten de lijst valt, hanteren de Europese privacytoezichthouders negen criteria. De vuistregel van de AP: voldoet uw verwerking aan twee of meer, voer dan een DPIA uit. Bij een gemiddeld AI-systeem met persoonsgegevens staan er al snel vier of vijf open.
- Beoordeling van mensen op basis van persoonskenmerken, wat vrijwel elk voorspellend model doet
- Geautomatiseerde besluiten met rechtsgevolgen of vergelijkbare wezenlijke gevolgen
- Gebruik van nieuwe technologieën, waar generatieve AI onder valt
- Gevoelige of privacygevoelige gegevens
- Gegevens over kwetsbare personen, onder wie werknemers en patiënten
- Gekoppelde databases, bijvoorbeeld een model dat bronnen combineert die voor verschillende doelen zijn verzameld
Ook bij nul of één criterium is de afweging zelf verplicht werk. De verantwoordingsplicht van Artikel 5 lid 2 AVG vraagt dat u kunt onderbouwen waarom u geen DPIA nodig vond.
Zo beslist u in vier stappen
Breng de gegevensstromen in kaart
Stel per AI-systeem vast welke persoonsgegevens erin omgaan. Vergeet de prompts niet: ook wat medewerkers invoeren is een verwerking.
Toets aan de drie wettelijke gevallen
Artikel 35 lid 3Profilering met gevolgen, gevoelige gegevens op grote schaal of monitoring van openbare ruimte. Eén treffer volstaat.
Leg de toepassing naast de AP-lijst
Staat de verwerking erop, dan is de DPIA verplicht voordat u begint.
Loop de negen criteria langs
Twee of meer treffers betekent een DPIA. Leg de uitkomst vast, ook als die negatief is.
De AI-verordening stuurt informatie de DPIA in
Gebruikt u een hoog-risicosysteem van een leverancier, dan komen de twee wetten bij elkaar. Artikel 26 lid 9 van de AI-verordening draagt gebruiksverantwoordelijken op om de informatie die de aanbieder op grond van Artikel 13 verstrekt, te gebruiken voor de DPIA. De gebruiksaanwijzing met doel, nauwkeurigheid en beperkingen van het systeem is dus de bouwsteen voor uw beoordeling. Andersom werkt het bij de grondrechtentoets: wie een FRIA moet uitvoeren, mag daarin kruisverwijzen naar de delen van de DPIA die de verplichting al afdekken (Artikel 27 lid 4). Hoe de twee wetten verder in elkaar grijpen, leest u in het verschil tussen de AI Act en de AVG.
Bij een hoog restrisico eerst naar de AP
Blijkt uit de DPIA dat er een hoog risico overblijft dat u met maatregelen onvoldoende kunt beperken, dan raadpleegt u de AP voordat u start (Artikel 36 AVG). De beoordeling heeft daarna onderhoud nodig. Artikel 35 lid 11 vraagt een nieuwe toetsing zodra het risico van de verwerking verandert. Bij AI gebeurt dat sneller dan bij een vast informatiesysteem: een leverancier die het model nieuwe functies geeft, raakt uw risicoprofiel.
Er komt een lijst met uitzonderingen aan
De AP werkt daarnaast aan een lijst met soorten verwerkingen waarvoor geen DPIA nodig is, bedoeld om de regeldruk voor het MKB en zelfstandigen te verlagen. De consultatie daarover sloot op 10 augustus 2026. Tot de definitieve vaststelling is die lijst een voornemen zonder rechtskracht. Reken er bij AI-toepassingen niet op, want profilering en monitoring staan nu al op de verplichte lijst.
Veelgestelde vragen
Is een DPIA verplicht als medewerkers ChatGPT of Copilot gebruiken?
Nee, niet vanzelf. Algemeen gebruik van een chatbot staat op geen enkele lijst. Dat verandert zodra medewerkers er structureel persoonsgegevens in verwerken, bijvoorbeeld door klantdossiers te laten samenvatten. Toets dat gebruik langs de negen criteria: gevoelige gegevens plus nieuwe technologie telt al als twee treffers. Leg de afweging vast, ook wanneer de uitkomst is dat een DPIA achterwege kan blijven.
Mag één DPIA meerdere AI-toepassingen tegelijk dekken?
Ja. Artikel 35 lid 1 AVG staat toe dat één beoordeling een reeks vergelijkbare verwerkingen met vergelijkbare hoge risico's bestrijkt. Drie afdelingen die dezelfde chatbot op dezelfde manier inzetten, kunnen met één DPIA toe. Een wervingssysteem en een fraudedetectiemodel verschillen te veel van elkaar; die vragen elk een eigen beoordeling.
Moet de DPIA opnieuw bij een nieuwe modelversie?
Ja, zodra het risico verandert. Artikel 35 lid 11 AVG vraagt een nieuwe toetsing ten minste bij een verandering van het risico van de verwerking. Een leverancier die functies toevoegt, andere trainingsdata gebruikt of een geheugenfunctie aanzet, raakt het risicoprofiel. Een kleine technische update zonder gevolgen voor de gegevensverwerking kan zonder nieuwe beoordeling.
Hoe hoog is de boete als een verplichte DPIA ontbreekt?
Tot 10 miljoen euro of 2 procent van de wereldwijde jaaromzet, waarbij het hoogste bedrag geldt (Artikel 83 lid 4 AVG). Dezelfde bandbreedte staat op het ontbreken van een verwerkingsregister. Bij een onderzoek kan de toezichthouder de DPIA opvragen; het document laat zien of u de risico's vooraf heeft bekeken.
Begin met een volledig beeld van uw AI-gebruik
Een DPIA per systeem lukt alleen wanneer u weet welke systemen er draaien en welke gegevens ze aanraken. Die inventarisatie is dezelfde die de AI-verordening van u vraagt; hoe u haar opzet staat in het stappenplan voor een AI-register. In AIComplianceHub legt u per AI-systeem vast wat het doet, wie de leverancier is en in welke risicocategorie het valt. Daarmee ligt de basis voor elke DPIA-afweging klaar. De gratis risicoscan laat binnen vijf minuten zien waar u staat.