AI die meebeslist over een cijfer of een plek, valt onder het zwaarste regime.
Toelating, beoordeling, niveaubepaling en surveillance bij examens staan in Bijlage III punt 3. Een leermiddel dat oefenstof aanpast, valt daarbuiten. En één toepassing is helemaal verboden: software die emoties van leerlingen afleidt.
In het kort
- Onderwijs-AI voor toelating, beoordeling en plaatsing is hoog-risico onder Bijlage III punt 3.
- Emotieherkenning in onderwijsinstellingen is verboden sinds februari 2025 (Art. 5 lid 1 onder f), behoudens medische of veiligheidsdoeleinden.
- Minderjarigen krijgen onder de AVG extra bescherming. Is toestemming de grondslag, dan geeft onder de 16 jaar de wettelijk vertegenwoordiger die (Art. 8 AVG; art. 5 UAVG).
- Sinds de Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) gelden de hoog-risico-eisen voor Bijlage III vanaf 2 december 2027.
Welke onderwijs-AI valt onder hoog-risico?
De grens ligt bij de beslissing. Bijlage III punt 3 raakt AI die bepaalt wie er binnenkomt, welk niveau iemand krijgt, hoe een prestatie wordt beoordeeld en of iemand tijdens een examen wordt betrapt. Software die alleen oefent, uitlegt of ordent, valt erbuiten.
Hoog-risico (Bijlage III punt 3)
- Selectie bij toelating tot een opleiding of instelling
- Geautomatiseerd nakijken en beoordelen van toetsen
- Bepaling van niveau, stroom of plaatsingsadvies
- Surveillancesoftware die tijdens online examens fraude detecteert
Meestal buiten punt 3
- Adaptieve oefenstof die het tempo aanpast zonder te beoordelen
- Een chatbot die studenten wegwijs maakt in roosters en regelingen
- AI die docenten helpt bij lesvoorbereiding en materiaal
- Roosterplanning en administratieve verwerking
Software die uit gezicht, stem, typgedrag of lichaamshouding van leerlingen of studenten hun emoties afleidt, is in onderwijsinstellingen verboden sinds 2 februari 2025 (Artikel 5 lid 1 onder f). Dat geldt ook voor het meten van interesse, betrokkenheid of welzijn. Alleen medische en veiligheidsdoeleinden zijn uitgezonderd.
Een adaptief systeem dat alleen oefenstof aanpast, valt volgens de concept-richtsnoeren van de Commissie buiten Bijlage III. Zodra de uitkomst meetelt voor een cijfer of doorstroom, staat u aan de andere kant van de lijn. Vraag uw leverancier wat er met de data gebeurt en of de uitkomst ergens in een dossier belandt.
Van het emotieverbod tot de eisen voor toetsing
Het verbod op emotieherkenning en de plicht om AI-geletterdheid te ondersteunen gelden al. De zware eisen voor beoordelings- en toelatingssystemen komen in december 2027.
- Sinds 2 februari 2025Artikel 4
Examencommissies oefenen wanneer ze van een AI-score afwijken
U neemt maatregelen die docenten en examencommissies helpen begrijpen hoe een AI-uitkomst tot stand komt en wanneer ze er beter van afwijken. Artikel 4 gaat over al het personeel dat met AI werkt, van docent tot roostermaker.
- Sinds 2 februari 2025Artikel 5
Geen betrokkenheidsmeting via gezicht of typgedrag
Software die uit gezicht, stem, typgedrag of lichaamshouding van leerlingen afleidt wat ze voelen, of hoe geïnteresseerd en geconcentreerd ze zijn, mag niet worden gebruikt. Betrokkenheidsmeting is geen geldige uitzondering. Oogbewegingen volgen om spieken op te sporen valt hier buiten, zolang het systeem er geen emoties uit afleidt.
- Sinds 2 augustus 2026Artikel 50
Wie is aanbieder van de studentchatbot?
Een studentchatbot laat weten dat hij een AI-systeem is (Artikel 50, lid 1). Die plicht ligt bij de aanbieder van de chatbot. Koopt u hem in, dan controleert u of het geregeld is. Ontwikkelt u hem zelf of laat u hem ontwikkelen voor gebruik onder eigen naam, dan bent u zelf de aanbieder (Artikel 3, punt 3). Wat ouders van minderjarige leerlingen moeten weten over de verwerking van gegevens, volgt uit de AVG (artikel 13 en 14).
- VandaagVanaf 2 december 2027Bijlage III
Toelating, nakijken en proctoring
Menselijk toezicht door iemand met de nodige bekwaamheid en autoriteit (Artikel 26, lid 2). Relevante en voldoende representatieve invoerdata, voor zover u daar controle over heeft (lid 4). Logbestanden bewaren (lid 6). De leerling of student informeren dat het systeem op hem wordt toegepast (lid 11). Bent u een publiekrechtelijk orgaan of een particuliere entiteit die openbare diensten verleent, dan voert u daarnaast een grondrechtentoets uit (Artikel 27). Overweging 96 noemt onderwijs als een van de gebieden waarop particuliere entiteiten openbare diensten verlenen.
Verschoven door de Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744, in werking sinds 27 juli 2026): Bijlage III van 2 augustus 2026 naar 2 december 2027. De datum voor de transparantieplicht van Artikel 50 is gelijk gebleven.
Proctoring, nakijken en de inspectie
De Inspectie van het Onderwijs ziet dat leraren AI ook gebruiken om werk van leerlingen te beoordelen. Over proctoring oordeelde de rechter al in 2021.
Inspectie van het Onderwijs
In De Staat van het Onderwijs 2026 doet de Inspectie van het Onderwijs een oproep aan alle examencommissies en besturen om van elkaar te leren in de omgang met generatieve AI. Studenten hebben volgens de inspectie behoefte aan duidelijkheid over de spelregels rond generatieve AI bij toetsing. Ongeveer een kwart van de leraren in het po en een derde in het vo gebruikt AI, onder meer om werk van leerlingen te beoordelen.
Hof Amsterdam over proctoring met een score op afwijkend gedrag
Op 1 juni 2021 oordeelde het Gerechtshof Amsterdam in kort geding dat de Universiteit van Amsterdam tijdens de coronamaatregelen online tentamens mocht afnemen met de proctoringsoftware Proctorio (ECLI:NL:GHAMS:2021:1560). De software gaf per student een score op afwijkend gedrag, zoals veel wegkijken of veel omgevingsgeluid. Volgens de UvA volgde na die geautomatiseerde vaststelling altijd een visuele controle. Het hof toetste aan de AVG en aan artikel 8 EVRM. De AI Act voegt daar een tweede toets aan toe: software die ongeoorloofd gedrag van studenten tijdens toetsen monitort en detecteert, is hoog-risico (Bijlage III punt 3 onder d). De plichten van gebruiksverantwoordelijken gelden vanaf 2 december 2027 (Artikel 26). Software die het gedrag van individuele studenten automatisch scoort, profileert hen. Ze blijft daardoor hoog-risico, ook met een visuele controle achteraf (Artikel 6 lid 3). Die controle is wel de plek waar het menselijk toezicht uit Artikel 26 lid 2 landt.
In cijfers
88%
van de leraren in het primair onderwijs vindt dat zij nog niet over de kennis en vaardigheden beschikken om AI effectief in te zetten in het lesgeven. In het voortgezet onderwijs is dat 80%. Een school of instelling die AI-systemen inzet, neemt sinds 2 februari 2025 maatregelen die de AI-geletterdheid van haar personeel ondersteunen (Artikel 4 lid 1). Bron: Inspectie van het Onderwijs, De Staat van het Onderwijs 2026, op basis van Buisman et al. (2025).
Bronnen
Wie krijgt dit op zijn bord?
In het onderwijs is de inkoop verspreid en dat maakt dit lastig. Een faculteit sluit zelf een contract met een surveillanceleverancier, een opleiding kiest haar eigen leerplatform en de centrale ICT-afdeling weet daar soms niets van. De AI Act legt de verantwoordelijkheid bij de instelling als geheel. Bij een klacht is het bestuur aanspreekbaar, niet de opleidingsdirecteur die tekende.
De AVG is hier vaak strenger dan de AI Act zelf. U verwerkt gegevens van jonge mensen, deels minderjarig, in een verhouding waarin echte vrijwilligheid ontbreekt. Een student kan een surveillancesysteem moeilijk weigeren als het examen erdoorheen loopt. Toestemming is hier zelden de juiste grondslag. Dat maakt de noodzakelijkheidstoets belangrijker dan een akkoordvinkje.
Leg vast welke systemen een oordeel geven over een leerling of student. Denk aan toelating, niveau, beoordeling en toezicht bij toetsen. Die lijst is korter dan de lijst van alle AI in huis. Hij bepaalt waar u het werk moet doen voor de eisen die vanaf 2 december 2027 gelden. Voor de rest van uw AI neemt u maatregelen die de AI-geletterdheid van uw personeel ondersteunen (Artikel 4) en controleert u of een chatbot meldt dat hij een AI-systeem is (Artikel 50 lid 1).
De Inspectie van het Onderwijs en de Autoriteit Persoonsgegevens kijken mee. Voor studenten staat daarnaast nu al de route naar het College voor de Rechten van de Mens open.
Wat een onderwijsinstelling in het register vastlegt
U registreert per opleiding welke AI er draait, waarna het platform aangeeft welke systemen meetellen voor een beslissing. Voor die systemen zet het platform de taken met hun datum klaar. Het AI-beleid genereert u eruit. Moet uw instelling een grondrechtentoets maken (Artikel 27), dan ook die. Uw docenten volgen een leerpad met certificaat.
Veelgestelde vragen over AI in het onderwijs
Klik een vraag aan voor het antwoord. Dit zijn vaste antwoorden; de AI Act Vraagbaak in het platform beantwoordt uw eigen vragen.
Ja. Bijlage III punt 3 onder d noemt systemen voor het monitoren en detecteren van ongeoorloofd gedrag van studenten tijdens toetsen. Dat is wat surveillancesoftware doet. Vanaf 2 december 2027 gelden onder meer menselijk toezicht, logbestanden, controle op de invoerdata, monitoring van de werking en informatie aan de student (Artikel 26).
Nee. Artikel 5 lid 1 onder f verbiedt sinds 2 februari 2025 het afleiden van emoties op basis van biometrische gegevens, zoals gezicht, stem of typgedrag, in onderwijsinstellingen. Betrokkenheidsmeting of welzijnsmonitoring is geen uitzondering; alleen medische en veiligheidsdoeleinden zijn uitgezonderd. Dit is een verbod, dus geen documentatie maakt het alsnog toegestaan.
Meestal niet, al ligt dat nog niet vast. Bijlage III punt 3 onder b noemt het evalueren van leerresultaten, "ook wanneer die resultaten worden gebruikt voor het sturen van het leerproces". De Europese Commissie leest dat in haar concept-richtsnoeren van 19 mei 2026 smal: alleen een evaluatie die meetelt voor een cijfer of voor doorstroom valt eronder. Software die oefenstof aanpast aan de prestaties van een leerling valt daar volgens dat concept buiten. Telt de uitkomst mee voor een cijfer, een plaatsingsadvies of doorstroom, dan valt het systeem in elk geval onder Bijlage III punt 3.
Dan bent u geen gebruiksverantwoordelijke van hun tool. Stelt u het beschikbaar of schrijft u het voor, dan wel. Los daarvan neemt u maatregelen voor de AI-geletterdheid van uw eigen personeel (Artikel 4) en is een beleid over toegestaan gebruik bij toetsing vooral een onderwijskwestie, geen AI Act-kwestie.
Ja. Ze komen vooral uit de AVG. Is toestemming de grondslag en is de leerling jonger dan 16, dan geeft de wettelijk vertegenwoordiger die toestemming (artikel 5 UAVG). Kinderen hebben daarnaast recht op specifieke bescherming van hun gegevens (overweging 38 AVG). In een schoolsetting is toestemming vaak geen bruikbare grondslag, omdat de leerling het gebruik moeilijk kan weigeren.
Beslist er in uw instelling AI mee over een student?
De gratis risicoscan schat in welke risicocategorie in uw AI-gebruik het zwaarst weegt, met de plichten die daarbij horen.