Wat gebeurt er als u de AI-trainingsplicht negeert? Artikel 4 van de EU AI Act geldt sinds 2 februari 2025. Sinds 2 augustus 2026 houden nationale toezichthouders er ook toezicht op. Hieronder wie controleert, wat de sanctie is en wat u het beste vastlegt.
Wie handhaaft de AI-geletterdheidsplicht?
De handhaving van Artikel 4 ligt bij de nationale markttoezichthouders, niet bij het Europese AI Office. Zij zijn hun toezicht op 2 augustus 2026 begonnen. In Nederland wijst het voorstel voor de Uitvoeringswet AI-verordening de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur aan als coördinerende toezichthouders. Sectorale waakhonden houden hun eigen domein: de IGJ voor de zorg, DNB en AFM voor de financiële sector, de ILT voor transport en leefomgeving. Wie per sector bevoegd is leest u in AI Act toezichthouder Nederland.
Is er een aparte boete voor Artikel 4?
Nee. Anders dan veel berichten suggereren, staat de geletterdheidsplicht niet in een eigen boete-tier. Het hoogste plafond van 35 miljoen euro of 7 procent omzet geldt voor verboden AI, niet voor ontbrekende training. De opsomming in Artikel 99, lid 4 noemt Artikel 4 niet, dus er is geen Europese boetegrondslag voor een zelfstandige overtreding. Sancties komen uit nationaal recht (Artikel 99, lid 1). In Nederland ligt dat nog in het wetsvoorstel UAIV. Schendt u daarnaast wel een verplichting die in Artikel 99, lid 4 staat, zoals Artikel 26 of Artikel 50, dan geldt daarvoor een boete van ten hoogste 15 miljoen euro of 3 procent van de wereldwijde jaaromzet. Voor het MKB is dat het laagste van die twee (Artikel 99, lid 6). De volledige boetestructuur met de drie niveaus staat in AI Act boetes.
Het echte risico zit in de bewijslast
De boete is zelden uw grootste zorg. Het echte risico ontstaat bij een incident. Komt er een datalek, een discriminatieklacht of een aansprakelijkheidszaak rond een AI-beslissing, dan vraagt iedereen, van toezichthouder tot verzekeraar, of uw mensen aantoonbaar zijn opgeleid. Kunt u dat niet laten zien, dan verzwakt uw positie meteen. Een inspecteur die langskomt vraagt om uw AI-register, om documentatie per systeem en om bewijs van AI-geletterdheid. Goede bedoelingen staan niet op dat lijstje.
Moet de ondernemingsraad instemmen?
Dit punt wordt vaak vergeten. Maakt u van AI-training een collectieve regeling of een opleidingsplan, dan kan de ondernemingsraad instemmingsrecht hebben op grond van artikel 27, lid 1, sub f van de Wet op de ondernemingsraden (regelingen op het gebied van personeelsopleiding). Datzelfde speelt als uw AI-beleid raakt aan personeelsbeoordeling of privacy. Betrek de OR dus tijdig, zeker als u de training organisatiebreed verankert. Wachten hoeft niet; het proces vooraf inrichten scheelt een ronde.
Wat legt u vast?
De AI Act schrijft geen vorm voor. De Europese Commissie stelt in haar Q&A over AI-geletterdheid dat een certificaat niet nodig is en dat een interne registratie van trainingen volstaat. Wat u vastlegt bepaalt u dus zelf. Deze vier elementen maken uw positie sterk.
- Een deelnemersoverzicht: wie welke training afrondde op welke datum.
- Een certificaat of bevestiging per medewerker, handig omdat het de rol meteen zichtbaar maakt.
- Een kort trainingsplan dat laat zien hoe u de training per functiegroep koos.
- Een ritme voor opfrissing en voor nieuwe medewerkers in de onboarding.
Met die vier elementen laat u zien dat u traint en dat de training past bij de functie. Meten hoeveel iemand ervan opstak hoeft niet: Artikel 4, lid 1 zegt sinds de Digital Omnibus met zoveel woorden dat u geen bepaald kennisniveau per persoon hoeft te waarborgen. De praktische opzet staat in het stappenplan voor Artikel 4. De training zelf zit in onze AI-geletterdheid e-learning.
Veelgestelde vragen
Vanaf wanneer kan ik beboet worden voor ontbrekende AI-training?
De plicht geldt al sinds 2 februari 2025; de nationale toezichthouders zijn hun handhaving op 2 augustus 2026 begonnen. Bij een incident telt of u op het moment zelf aantoonbaar voldeed, dus een startdatum voor de handhaving koopt u weinig tijd mee.
Geldt er een MKB-korting op de boete?
Ja, in de vorm van proportionaliteit. Bij elk boeteniveau geldt voor kleinere organisaties het laagste van het vaste bedrag of het omzetpercentage. Toezichthouders houden daarbij rekening met de draagkracht van de onderneming.
Is een deelnemersoverzicht genoeg bewijs?
Ja. De Commissie noemt in haar Q&A een interne registratie van trainingen genoeg; een certificaat is niet vereist. Een AI-register is voor Artikel 4 evenmin verplicht. Voor hoog-risico AI blijft een register wel sterk aan te raden.