Wat gebeurt er als u de AI-geletterdheidsplicht negeert? Het korte antwoord: de AI Act hangt aan Artikel 4 geen eigen boeteplafond, want het ontbreekt in de opsomming van Artikel 99, lid 4. Het Nederlandse wetsvoorstel, dat ook de toezichthouder aanwijst, kiest er herstelsancties voor, zoals een last onder dwangsom, in plaats van een boete. De plicht zelf geldt sinds 2 februari 2025 (Artikel 113, derde alinea, onder a). Gaat er iets mis, dan wil een toezichthouder of verzekeraar zien welke maatregelen u nam.
Wie handhaaft de AI-geletterdheidsplicht?
De handhaving van Artikel 4 ligt bij de nationale markttoezichthouders, niet bij het Europese AI Office. De regels voor dat toezicht gelden sinds 2 augustus 2026 (Artikel 113); in ons land moet de wet de toezichthouders nog aanwijzen. In Nederland wijst het voorstel voor de Uitvoeringswet AI-verordening de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur aan als coördinerende toezichthouders. Voor Artikel 4 zelf wijst het wetsvoorstel de AP aan als markttoezichthouder. Bij financiële instellingen zijn dat de AFM en DNB (artikel 2.2 van het wetsvoorstel). Welke toezichthouder bij welk systeem hoort, leest u in AI Act toezichthouder Nederland.
Is er een boete voor ontbrekende AI-geletterdheid?
Nee. Anders dan veel berichten suggereren, staat de geletterdheidsplicht niet in een eigen boete-tier. Het hoogste plafond van 35 miljoen euro of 7 procent van de wereldwijde jaaromzet geldt voor verboden AI (Artikel 99, lid 3). Ontbrekende training valt daar buiten. De opsomming in Artikel 99, lid 4 noemt Artikel 4 evenmin, dus de verordening hangt aan een overtreding van Artikel 4 geen eigen boeteplafond. Welke sanctie er wel op staat, bepaalt het nationale recht (Artikel 99, lid 1). In Nederland ligt dat nog in het voorstel voor de Uitvoeringswet AI-verordening (UAIV). Voor Artikel 4 voorziet dat voorstel alleen in herstelsancties, zoals een last onder dwangsom (artikel 3.6 en 3.7 van het wetsvoorstel). Volgens de toelichting past een boete slecht bij een inspanningsverplichting met zo'n open karakter.
Andere verplichtingen staan wel in Artikel 99, lid 4. Denk aan de transparantieplicht van Artikel 50 en, vanaf 2 december 2027, de plichten van Artikel 26 voor gebruiksverantwoordelijken van hoog-risico AI uit Bijlage III (Artikel 113, derde alinea, onder c). Daarvoor legt de verordening een plafond vast van 15 miljoen euro of 3 procent van de wereldwijde jaaromzet, als dat hoger is. Voor het MKB en start-ups geldt het laagste van de twee (Artikel 99, lid 6), voor kleine midcapondernemingen ook (lid 6 bis). Ook die boetes kan een Nederlandse toezichthouder pas opleggen als de Uitvoeringswet in werking is. De volledige boetestructuur met de drie niveaus staat in AI Act boetes.
Het echte risico zit in het bewijs
De boete is zelden uw grootste zorg. Het echte risico ontstaat bij een incident. Komt er een datalek, een discriminatieklacht of een aansprakelijkheidszaak rond een AI-beslissing, dan vraagt iedereen, van toezichthouder tot verzekeraar, of uw mensen aantoonbaar zijn opgeleid. Kunt u dat niet laten zien, dan verzwakt uw positie meteen. Vraagt een toezichthouder later om informatie, dan wilt u kunnen laten zien welke AI-systemen u inzet en welke maatregelen u voor AI-geletterdheid nam. Een overzicht van uw systemen, ook al eist Artikel 4 geen AI-register, is daarvoor het handigste startpunt.
Moet de ondernemingsraad instemmen?
Dit punt wordt vaak vergeten. Maakt u van AI-training een collectieve regeling of een opleidingsplan, dan kan de ondernemingsraad instemmingsrecht hebben op grond van artikel 27, lid 1, sub f van de Wet op de ondernemingsraden (regelingen op het gebied van personeelsopleiding). Datzelfde speelt als uw AI-beleid raakt aan personeelsbeoordeling, aan de verwerking van persoonsgegevens van personeel of aan systemen die gedrag en prestaties volgen (artikel 27, lid 1, sub g, k en l WOR). Betrek de OR dus tijdig, zeker als u de training organisatiebreed verankert. Wachten hoeft niet; het proces vooraf inrichten scheelt een ronde.
Wat legt u vast?
De AI Act schrijft geen vorm voor. De Europese Commissie stelt in haar Q&A over AI-geletterdheid dat een certificaat niet nodig is en dat u een interne registratie van trainingen en andere initiatieven kunt bijhouden. Wat u vastlegt bepaalt u dus zelf. Deze vier elementen maken uw positie sterk.
- Een deelnemersoverzicht: wie welke training afrondde op welke datum.
- Een certificaat of bevestiging per medewerker, handig omdat het de rol meteen zichtbaar maakt.
- Een kort trainingsplan dat laat zien hoe u de training per functiegroep koos.
- Een ritme voor opfrissing en voor nieuwe medewerkers in de onboarding.
Met die vier elementen laat u zien dat u traint en dat de training past bij de functie. Meten hoeveel iemand ervan opstak hoeft niet: Artikel 4, lid 1 zegt sinds de Digital Omnibus met zoveel woorden dat u geen bepaald kennisniveau per persoon hoeft te waarborgen. De praktische opzet staat in het stappenplan voor Artikel 4. De training zelf zit in onze AI-geletterdheid e-learning.
Veelgestelde vragen
Kan ik een boete krijgen voor ontbrekende maatregelen?
Nee. Het voorstel voor de Uitvoeringswet AI-verordening, dat de Nederlandse sancties regelt (Artikel 99, lid 1), kent voor Artikel 4 alleen herstelsancties, zoals een last onder dwangsom. De toelichting beschrijft het zo: de toezichthouder kan de open norm vertalen in een concrete last en u een termijn geven om eraan te voldoen, op straffe van een dwangsom. Dat voorstel is nog een concept en ligt niet bij de Tweede Kamer. De plicht zelf geldt sinds 2 februari 2025, dus bij een incident telt of u op dat moment aantoonbaar voldeed.
Geldt er een MKB-korting op de boete?
Ja, voor de boetes die de verordening kent. Voor het MKB en start-ups geldt bij elk boeteniveau het laagste van het vaste bedrag of het omzetpercentage (Artikel 99, lid 6). Kleine midcapondernemingen krijgen dat op de twee lichtere niveaus (lid 6 bis). Bij het opleggen houden toezichthouders rekening met de omvang en de economische levensvatbaarheid van de onderneming (Artikel 99, leden 1 en 7). Voor Artikel 4 zelf speelt dit minder, want het wetsvoorstel kiest daar voor herstelsancties, zoals een last onder dwangsom, in plaats van een boete.
Is een deelnemersoverzicht genoeg bewijs?
Ja, als de training zelf past bij de functie. De Commissie schrijft in haar Q&A dat een certificaat niet nodig is en dat u een interne registratie van trainingen kunt bijhouden. Leg er wel bij vast waarom u per functiegroep voor deze training koos, want Artikel 4, lid 1 vraagt maatregelen die rekening houden met kennis, ervaring en de context van gebruik. Een AI-register is voor Artikel 4 evenmin verplicht. Voor hoog-risico AI blijft een register wel sterk aan te raden.