Mag een arts of zorgverlener ChatGPT gebruiken voor patiëntgegevens? Het korte antwoord: nee, niet in de standaardversie. Wie gegevens van een patiënt in de gratis of consumentenversie van ChatGPT typt, raakt het medisch beroepsgeheim en de AVG. Met een zakelijke versie met verwerkersovereenkomst of een oplossing binnen de eigen omgeving kan AI wel ondersteunen, mits de instelling vastgelegd beleid heeft en de zorgverlener verantwoordelijk blijft.
Beroepsgeheim en AVG bij patiëntgegevens
Het medisch beroepsgeheim is een van de stevigste geheimhoudingsplichten in het Nederlandse recht. Het is verankerd in de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (Wgbo, art. 7:457 BW) en in de Wet BIG (art. 88). Een zorgverlener mag gegevens over een patiënt niet met derden delen zonder grondslag of toestemming. Die plicht geldt ook voor medewerkers en blijft gelden na afloop van de behandelrelatie.
Gezondheidsgegevens zijn daarnaast bijzondere persoonsgegevens onder de AVG (art. 9). Daarvoor geldt een verzwaard regime: verwerking is in beginsel verboden, tenzij een specifieke uitzondering van toepassing is. Wanneer u patiëntgegevens invoert in een AI-systeem, is dat een verwerking. Bij publieke AI-modellen zoals de gratis ChatGPT komt die data terecht op servers buiten de EU. Standaard wordt de invoer gebruikt voor modeltraining tenzij dit expliciet is uitgezet. Voor een zorgverlener is dat een dubbele schending: van het beroepsgeheim en van de AVG.
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) houdt toezicht op de kwaliteit en veiligheid van zorg, inclusief de inzet van technologie. En de zorgverlener blijft eindverantwoordelijk: AI mag ondersteunen, maar het medisch oordeel en de toetsing van de uitkomst blijven mensenwerk. Een AI-samenvatting die ongetoetst in het dossier belandt is een risico.
De KNMG-lijn
De KNMG laat weinig ruimte in haar praktijkdilemma over ChatGPT: deel nooit persoonsgegevens, dus ook geen patiëntgegevens, met ChatGPT. Ook als u aangeeft dat uw invoer niet voor training mag worden gebruikt, blijft het risico dat gegevens op de verkeerde plek belanden. De gevolgen zijn dan dubbel: een datalek én een schending van het beroepsgeheim. De AP meldde in augustus 2024 dat zij meerdere datalekmeldingen van dit soort had ontvangen. In één geval had een medewerker van een huisartsenpraktijk, tegen de afspraken in, medische gegevens van patiënten in een AI-chatbot ingevoerd.
De KNMG noemt een bruikbaar onderscheid. Een algemene, niet-herleidbare taak mag: bijvoorbeeld een algemene patiëntenfolder in begrijpelijke taal samenvatten. Een herleidbare taak mag niet: een patiëntbrief of dossier samenvatten waarin de patiënt te identificeren is. En of u ChatGPT überhaupt mag gebruiken, hangt eerst af van het beleid van uw zorginstelling. Volg altijd het actuele beleid van uw organisatie.
Voor de GGZ en psychologen ligt de lat zo mogelijk nog hoger. Gegevens over psychische gezondheid zijn extra gevoelig. De GZ-psycholoog staat in het BIG-register en valt daarmee onder het beroepsgeheim van artikel 88 Wet BIG. Psychologen die lid zijn van het NIP houden zich daarnaast aan de beroepscode van het NIP.
Drie risiconiveaus voor AI-tools
Niet alle AI-tools zijn gelijk. Voor een praktijk of zorginstelling zijn er drie praktische niveaus, oplopend van risicovol naar acceptabel.
Niveau 1: publieke consumenten-AIChatGPT Free of Plus, Gemini gratis, Claude.ai gratis. Niet inzetten voor patiëntgegevens. Er is geen verwerkersovereenkomst en de data gaat naar servers buiten de EU. Ook kan uw invoer voor modeltraining worden gebruikt: bij ChatGPT gebeurt dat tot u het uitzet, bij de andere diensten hangt het af van een instelling die u zelf moet controleren. Acceptabel voor anonieme, niet-herleidbare taken: een algemene voorlichtingstekst, een conceptmail zonder patiëntgegevens.
Niveau 2: zakelijke AI met verwerkersovereenkomstChatGPT Enterprise, Microsoft 365 Copilot of Azure OpenAI in een EU-regio. Hier is een verwerkersovereenkomst beschikbaar, training op uw invoer staat uit en data wordt versleuteld. Acceptabel voor een deel van het werk, mits de instelling expliciet vastlegt welke gegevens wel en niet ingevoerd mogen worden en een verwerkersovereenkomst sluit. Let op de hosting-locatie en op de Amerikaanse Cloud Act, die ondanks contractuele afspraken toegang door autoriteiten kan afdwingen.
Niveau 3: AI binnen de eigen of EU-gehoste omgevingDenk aan een oplossing binnen het EPD, een Europese private LLM zoals Mistral, of een AI-toepassing van een zorgleverancier die in de EU host. Alleen bij een oplossing binnen uw eigen omgeving blijft de data echt in huis. Vraag bij een Europese aanbieder de lijst met subverwerkers op: Mistral schakelt bijvoorbeeld ook subverwerkers buiten de EU in. Voor patiëntgebonden werk de meest verantwoorde optie. Hogere kosten en complexiteit, maar wel controle over waar de data staat.
Een AI-beleid voor uw praktijk of instelling
Grote instellingen hebben vaak al AI- en informatiebeveiligingsbeleid. Een apart schriftelijk AI-beleid schrijft geen wet voor, ongeacht de omvang van uw praktijk of instelling. Twee regels komen wel dichtbij. Elke zorgaanbieder moet zijn zorginformatiesysteem veilig gebruiken volgens NEN 7510 en NEN 7512 (artikel 3 lid 2 Besluit elektronische gegevensverwerking door zorgaanbieders). En onder de AVG moet u kunnen aantonen dat u persoonsgegevens zorgvuldig verwerkt (artikel 5 lid 2 en artikel 24 AVG). Gebruikt u AI-tools met patiëntgegevens, neem ze dan mee in uw informatiebeveiliging. Bij een IGJ-bezoek, een klacht of een datalek is een vastgelegd AI-beleid het kortste bewijs. Vijf stappen volstaan voor een werkend basiskader.
Inventariseer
Welke AI-tools zijn al in gebruik? Vraag het na bij iedereen, niet alleen bij IT. ChatGPT, Microsoft Copilot, AI-functies binnen het EPD of de praktijksoftware, transcriptie- en samenvattingstools. Schaduw-AI wordt vaak onderschat.
Classificeer per tool
Welk risiconiveau (zie hierboven)? Welke data mag erin, welke nooit? Leg per tool een korte 'wel toegestaan / nooit toegestaan'-lijst vast. Gaan er patiëntgegevens in, dan is vaak een DPIA nodig (artikel 35 AVG). Een individuele zorgverlener is daarvan doorgaans vrijgesteld (overweging 91 AVG).
Schrijf een eenvoudig beleid
Twee tot drie pagina's: doel, scope, toegestane tools, verboden invoer (patiëntgegevens, BSN, dossierinhoud), verantwoordelijkheden en incidentmelding. Betrek uw functionaris gegevensbescherming (FG) als u die heeft of moet hebben (artikel 37 AVG) en laat het ondertekenen.
Werk aantoonbaar aan AI-geletterdheid
Sinds 2 februari 2025 vraagt artikel 4 van de AI Act dat u maatregelen neemt om de AI-geletterdheid te ondersteunen van uw personeel en van anderen die namens u met AI-systemen werken. Het is een inspanningsverplichting van de organisatie. Leg vast wat u heeft gedaan en voor wie, dan kunt u dat bij een vraag van een toezichthouder laten zien. Voor de zorg betekent dit een korte training over AI-basis, beperkingen, hallucinaties en de specifieke risico's bij beroepsgeheim en bijzondere persoonsgegevens. Documenteer wie wanneer is opgeleid.
Monitor en evalueer
Plan elke zes maanden een review. Welke nieuwe tools zijn er? Zijn er incidenten geweest? Klopt het beleid nog?
Is AI in de zorg hoog-risico onder de AI Act?
Dat hangt af van de functie van het systeem, niet van de sector. AI die als medisch hulpmiddel wordt ingezet, zoals voor diagnostiek of beslissingsondersteuning, is vaak hoog-risico via Bijlage I van de AI Act. Dat geldt zodra de MDR of IVDR voor dat hulpmiddel een beoordeling door een aangemelde instantie eist (Artikel 6 lid 1). Triage van patiënten die dringend medische zorg behoeven, valt daarnaast onder Bijlage III, punt 5, onder d. Daarover leest u meer in AI in de zorg en de AI Act: van diagnostiek tot triage. Op AI-compliance in de zorg staan beide routes met hun ingangsdatum naast elkaar.
Maar een zorgverlener die ChatGPT inzet voor administratieve ondersteuning gebruikt geen medisch hulpmiddel. Dat gebruik is doorgaans geen hoog-risico. Dan raken eerst drie andere onderdelen: maatregelen voor AI-geletterdheid (Art. 4, al verplicht), transparantie bij een chatbot, bij deepfakes of bij AI-tekst die u publiceert om het publiek te informeren over volksgezondheid of een ander onderwerp van algemeen belang (Art. 50 lid 1 en 4, sinds 2 augustus 2026 en niet uitgesteld door de Digital Omnibus) en vooral het AVG-kader voor bijzondere persoonsgegevens. Bij een chatbot ligt de meldplicht bij de aanbieder van de chatbot; deepfakes maakt u zelf bekend. Voor AI-tekst vervalt de plicht als een mens de tekst inhoudelijk heeft getoetst en uw praktijk er redactionele verantwoordelijkheid voor draagt. Een met AI voorbereide verwijsbrief of samenvatting voor één patiënt valt buiten Artikel 50.
Een AI-register voor uw praktijk
Een intern AI-register is geen wettelijke plicht. Een verwerkingsregister is dat wel: omdat u gezondheidsgegevens verwerkt, vervalt voor u de vrijstelling voor organisaties met minder dan 250 medewerkers (artikel 30 lid 5 AVG). AI-toepassingen die patiëntgegevens verwerken, horen in dat register. Een AI-register helpt daarnaast om richting de IGJ en onder de AVG en de AI Act te laten zien welke AI u gebruikt en hoe u dat beheerst. Per AI-systeem legt u zes dingen vast.
- Naam en leverancier
- Doel binnen de praktijk
- Welke data er wel en niet in mag
- Het risiconiveau
- De verantwoordelijke
- De datum van de laatste review
Een eenvoudige spreadsheet volstaat voor een kleine praktijk. Bij meer AI-tools wordt een centraal register praktischer.
Veelgestelde vragen
Mag ik ChatGPT gebruiken voor een verwijsbrief of ontslagbrief?
Nee, niet met patiëntgegevens in de publieke ChatGPT. Met een zakelijke versie met verwerkersovereenkomst en uitgeschakelde training kan AI wel helpen bij een concept, binnen het beleid van uw instelling. Laat herleidbare gegevens weg waar het kan. Lees elke brief na voordat hij de deur uitgaat.
Is een patiënt zonder naam nog herleidbaar in een AI-prompt?
Ja, vaak wel. Een patiënt is herleidbaar zodra iemand hem met redelijkerwijs beschikbare middelen uit de tekst kan terugvinden, ook zonder naam (artikel 4 punt 1 AVG). Een BSN, geboortedatum, adres of dossiernummer maakt een tekst herleidbaar. Een zeldzame diagnose in combinatie met een woonplaats of leeftijd kan dat ook. Haal die gegevens eruit voordat u iets in een AI-tool zet, of kies een oplossing binnen uw eigen omgeving.
Is er AI die veilig is voor patiëntgegevens?
Nee, niet vanzelf. Het hangt af van wat u erin stopt en welke afspraken er liggen. AI binnen het EPD of een EU-gehoste dienst met verwerkersovereenkomst en uitgeschakelde modeltraining is veiliger dan de publieke ChatGPT. Ook dan controleert een zorgverlener de uitkomst en volgt u het beleid van uw instelling.
Mag AI patiëntgegevens verwerken onder de AVG?
Ja, onder voorwaarden. Gezondheidsgegevens zijn bijzondere persoonsgegevens (artikel 9 AVG): verwerken is in beginsel verboden, tenzij een uitzondering geldt. In de zorg is dat meestal de uitzondering voor het verlenen van zorg (artikel 9 lid 2 onder h AVG). De gratis ChatGPT valt daarbuiten: er is geen verwerkersovereenkomst, de aanbieder kan uw invoer voor eigen doeleinden gebruiken en u raakt het beroepsgeheim. Het kan wel met een zakelijke of EU-gehoste oplossing met verwerkersovereenkomst en uitgeschakelde training, onder controle van een zorgverlener. Bij diagnostische AI komen de MDR of IVDR erbij, naast de AI Act.
Is een AI-beleid verplicht voor zorgaanbieders?
Nee, geen wet schrijft een apart AI-beleid voor. Wel moet u volgens de AVG kunnen aantonen dat u zorgvuldig met persoonsgegevens omgaat (artikel 5 lid 2 AVG). Voor uw zorginformatiesysteem gelden NEN 7510 en NEN 7512 (artikel 3 lid 2 Besluit elektronische gegevensverwerking door zorgaanbieders). Grote instellingen hebben vaak al beleid. Bij een incident of klacht is een vastgelegd AI-beleid het kortste bewijs van hoe u met AI omgaat.
Kan zorg-AI hoog-risico zijn onder de AI Act?
Ja, afhankelijk van de functie van het systeem, los van de sector. Diagnostische AI die als medisch hulpmiddel werkt, is vaak hoog-risico via Bijlage I, samen met de MDR of IVDR. Triage van patiënten die dringend medische zorg behoeven, valt onder Bijlage III, punt 5, onder d. Administratief ChatGPT-gebruik door een zorgverlener valt er doorgaans buiten.
Moeten zorgverleners een AI-training volgen?
Nee, een specifieke training schrijft de wet niet voor. Wel moet uw praktijk of instelling sinds 2 februari 2025 maatregelen nemen die de AI-geletterdheid van medewerkers ondersteunen, afgestemd op kennis, ervaring, opleiding en gebruikscontext (artikel 4 AI Act). Een korte sessie ligt voor de hand: hoe AI werkt, waar hij fouten maakt en wat dat betekent voor het beroepsgeheim. Een bepaald niveau per persoon hoeft u niet te garanderen. Leg wel vast wie wanneer is opgeleid.
Drie acties voor deze week
Verbied formeel de invoer van patiëntgegevens in publieke ChatGPT. Een interne mededeling volstaat. Check daarnaast het beleid van uw instelling. Plan een AI-geletterdheidssessie voor het team. En pas de KNMG-vuistregel toe: algemene, niet-herleidbare taken mogen, herleidbare patiëntinformatie nooit.
Wilt u dit structureel regelen? Op het platform van AIComplianceHub legt u per AI-tool vast welke gegevens erin gaan, stelt u een AI-beleid op en volgt uw team de e-learning. Met een gratis account maakt het platform eenmalig een AI-beleid voor uw praktijk.